Strona główna » Aktualności » Stopy procentowe – czym właściwie są i na co mają wpływ?

W ostatnich dniach na pewno wielu z nas wielokrotnie spotkało się z nazwą „stopy procentowe”. Stało się to przy okazji ostatniej decyzji Rady Polityki Pieniężnej, która to zdecydowała się na ich podniesienie.

Czy pomimo tego, że wszyscy właściwie spotykamy się z tym określeniem, to wszyscy zapytani co to właściwie są te stopy procentowe, znaliby odpowiedź?

Niektórzy zapewne tak, inni może już nie do końca. Właśnie dla tej drugiej grupy, postanowiliśmy napisać ten krótki artykuł, gdzie postaramy się odpowiedzieć, co to właściwie są te stopy i co od nich zależy.

Czym są stopy procentowe?

Stopa procentowa to najprościej rzecz ujmując cena pieniądza. Czyli, to co płacimy za pozyskanie pieniądza, przy np. kredycie. Z drugiej strony, kwota, którą np. bank uzyskuje za przekazanie nam środków pieniężnych.

Narodowy Bank Polski ustala pięć stóp procentowych, dotyczących różnych sposobów uzyskiwania płynności przez banki. Te pięć rodzajów stóp procentowych to:

-stopa referencyjna,

-stopa lombardowa,

-stopa depozytowa,

-stopa redyskontowa,

-stopa dyskontowa.

Stopa referencyjna określa poziom rentowności bonów pieniężnych emitowanych przez NBP a kupowanych bądź sprzedawanych przez banki komercyjne. Wysokość stopy referencyjnej wpływa na wysokość oprocentowania pożyczek na krajowym rynku międzybankowym (WIBOR), dlatego ten rodzaj stóp procentowych oddziałuje na koszt kredytów udzielanych przez banki komercyjne. Im niższy poziom stopy referencyjnej, tym niższy koszt kredytu.

Stopa lombardowa to wysokość oprocentowania pożyczki udzielanej przez NBP bankowi komercyjnemu pod zastaw papierów wartościowych. Jej obniżanie redukuje koszt pieniądza pozyskiwanego przez banki.

Stopa depozytowa to z kolei wysokość oprocentowania jednodniowych depozytów składanych przez banki komercyjne w banku centralnym. Im wyższy jest poziom stopy depozytowej, tym wyższa jest rentowność depozytów w bankach komercyjnych.

Stopa redyskontowa określa cenę, po jakiej bank centralny skupuje weksle od banków komercyjnych; weksle te zostały wcześniej nabyte przez banki komercyjne od ich klientów po cenie niższej od nominalnej (dyskontowej). Bank komercyjny korzysta z tego narzędzia, gdy chce mieć dostęp do gotówki szybciej niż to wynika z terminu zapadalności weksla.

Natomiast stopa dyskontowa jest to cena, którą płaci bank komercyjny Narodowemu Bankowi Polskiemu za kredyt udzielony pod zastaw weksli własnych przedsiębiorstw wystawionych jako zabezpieczenie kredytów obrotowych.

Jak ustalane są stopy procentowe?

Zgodnie z ustawą o NBP bezpośrednio decyzję o wysokości stóp procentowych podejmuje Rada Polityki Pieniężnej w oparciu o analizę wielu wskaźników makroekonomicznych i czynników gospodarczych.

Jednym z kluczowych dokumentów, który wskazuje, jakie elementy są dla RPP istotne w polityce pieniężnej, są założenia polityki pieniężnej na kolejny rok. Dokument określa uwarunkowania, ale też cel i instrumenty polityki pieniężnej banku centralnego. Założenia przyjmowane są zwykle we wrześniu i trafiają do Sejmu razem z projektem ustawy budżetowej na kolejny rok.

Natomiast świadectwo bieżącej działalności RPP stanowią zasadniczo dwa dokumenty: informacja po posiedzeniach RPP oraz tzw. minutes, czyli publikowane blisko miesiąc po posiedzeniu RPP sprawozdania z ich przebiegu. Oba dokumenty pokazują, jakie były uwarunkowania decyzji o stopach procentowych na określonym posiedzeniu rady.

Informacja po posiedzeniu zaczyna się zwykle od części mówiącej o sytuacji w gospodarce światowej (uwaga jest skupiona zwykle na gospodarce amerykańskiej oraz w strefie euro). Później jest ocena realnej sfery gospodarki (tempo wzrostu gospodarczego, koniunktura, sytuacja w przemyśle, rynek pracy: zatrudnienie i wzrost płac), omówienie sytuacji na rynku kredytowym (dynamika kredytów zarówno dla przedsiębiorstw, jak i dla klientów indywidualnych), a także wyjaśnienie kształtowania się poziomu inflacji i jej perspektyw.

Istotnymi czynnikami, na które zwraca uwagę RPP, są także sytuacja finansów publicznych (luźna polityka budżetowa może skutkować wzrostem presji inflacyjnej), a także kurs walutowy (osłabienie waluty zwiększa ceny towarów importowanych, co przyczynia się do wzrostu inflacji; aprecjacja waluty działa w odwrotnym kierunku).

W wielu bankach centralnych moment ogłoszenia decyzji o stopach jest znany co do minuty i z niecierpliwością wyczekiwany przede wszystkim przez inwestorów na rynkach finansowych. W Polsce wiadomo, że decyzja o stopach procentowych będzie ogłoszona po południu drugiego dnia posiedzenia rady (z góry znana jest godzina konferencji prasowej po posiedzeniu RPP).

Część banków centralnych już w komunikacie na temat ewentualnej zmiany stóp procentowych publikuje wyniki głosowania w tej sprawie (przykładem jest amerykański Fed). W Polsce – jak wspomniano – są one prezentowane najwcześniej sześć tygodni po posiedzeniu (takie ograniczenie wprowadza ustawa o NBP).

Jak stopy procentowe wpływają na gospodarkę?

Niskie stopy procentowe powodują zwiększenie kapitału na rynku. Dlaczego tak się dzieje? Obniżka stóp procentowych przekłada się wprost na niższe raty kredytów, a tańszy kredyt poprawia nastroje konsumpcyjne klientów i napędza sprzedaż produktów i usług, co z kolei przekłada się na wzrost produkcji i na całą gospodarkę.

Należy jednak pamiętać, że obniżenie podstawowej stopy procentowej wpływa też na wysokość oprocentowania lokat, których rentowność spada. W efekcie oszczędzający nie zarabiają na nich tyle, ile mogliby przy wyższych poziomach stóp procentowych. Można więc powiedzieć, że obniżka stóp procentowych jest korzystna dla kredytobiorców, ale zdecydowanie niekorzystna dla oszczędzających.

Czy tylko plusy?

Niskie stopy procentowe, jak możemy zauważyć nie zachęcają do oszczędzania pieniędzy. W ostatnim czasie można było nawet usłyszeć o pomysłach opłat od lokat oszczędnościowych. Jak mogliśmy się przekonać, przełożyło się to na ogromne zainteresowanie zakupem nieruchomości. Zarówno w celach spekulacyjnych jak i na własny użytek. Przy (prawie) zerowym oprocentowaniu bankowych lokat i obligacji skarbowych nieruchomości mogą pozostać alternatywą pierwszego wyboru dla ludzi dysponujących większymi oszczędnościami. Zwiększa to ryzyko dalszego pompowania cen mieszkań pomimo pogorszenia koniunktury gospodarczej.

W tym miejscu należy jeszcze wspomnieć o jednej rzeczy. Kiedy stopy procentowe są bardzo niskie, może przynieść  to efekt odwrotny od zamierzonego i ograniczy akcję kredytową zamiast ją zwiększyć. A wszystko przez taki jeden przepis, który przymusowo ogranicza wysokość pobieranych odsetek (tzw. ustawa antylichwiarska). Limit maksymalnego oprocentowania określa się według wzoru: (stopa referencyjna NBP +3,5%)*2. Przy stopie na poziomie 1,50% wynosił on 10%. Ale przy stopie w wysokości 0,10% bank nie może zażądać odsetek wyższych niż 7,2% rocznie. Jeśli banki obniżą oprocentowanie depozytów w pobliże zera, to maksymalna marża odsetkowa wyniesie ok. 7 pp. Ta marża musi pokryć koszty funkcjonowania banku (pensje pracowników, utrzymanie placówek, koszty IT etc.) oraz ryzyko kredytowe. Jeśli bank oceni ryzyko związane z kredytem powyżej limitu oprocentowania, to takiego kredytu po prostu nie udzieli. W konsekwencji część potencjalnych kredytobiorców o niższej wiarygodności (zarówno osób fizycznych, jak i przedsiębiorstw) zostanie odprawiona z kwitkiem.

Wyższe stopy hamują inflacje

Z kolei wysokie stopy procentowe mogą mieć negatywny wpływ m.in. na nowe inwestycje. Rosnące raty, a więc droższy pieniądz powoduje, że firmy i konsumenci wstrzymują się z wydatkami i więcej oszczędzają. W efekcie na rynku jest mniej pieniądza. Należy jednak pamiętać, że wyższe stopy procentowe hamują inflację.

Pandemia i obniżka

Zatem regulując wysokość stóp procentowych, bank centralny istotnie oddziałuje na całą gospodarkę. Może ją np. wspierać w trudnych okresach. Taki też był cel ubiegłorocznej, wiosennej serii trzech obniżek stóp procentowych, w tym stopy referencyjnej NBP – łącznie o 1,4 punktu procentowego.

Stopa referencyjna wynosiła w maju 2020 roku po obniżkach 0,10 proc. w skali rocznej, stopa lombardowa 0,50 proc. w skali rocznej, stopa depozytowa 0,00 proc. w skali rocznej, stopa redyskonta weksli 0,11 proc. w skali rocznej, zaś stopa dyskontowa weksli 0,12 proc. w skali rocznej.

Na chwilę obecną

Obecnie, decyzją Rady Polityki Pieniężnej, wysokości stóp wyglądają następująco:

Stopa referencyjna 0,50 proc. w skali rocznej, stopa lombardowa 1,00 proc. w skali rocznej, stopa depozytowa 0,00 proc. w skali rocznej, stopa redyskonta weksli 0,51 proc. w skali rocznej, zaś stopa dyskontowa weksli 0,52 proc. w skali rocznej.